«Башҡортостан» Дәүләт концерт залында Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының Берҙәм реестрына матди булмаған этномәҙәни мираҫ объекттарын индереү буйынса Эксперт советының XXIII ултырышы үтте. Унда традицион һөнәрҙәр, кулинария практикаһы, йолалар, ауыҙ-тел ижады жанрҙары һәм традицион кейем элементтары ҡаралды. Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министры урынбаҫары Эльза Ҡарамурзина рәйеслегендә үткән ултырышта ғалимдар, фольклорсылар, этнографтар, ижади интеллигенция вәкилдәре һәм Республика халыҡ ижады үҙәге белгестәре ҡатнашты.
Мәғлүмәт биреүсе Зилә Лира боронғо аппликация техникаһы тураһында һөйләне. Был техника төрлө төҫтәр һәм тығыҙ фактура менән айырылып торған ҙур күп ҡатлы композициялар булдырырға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, ошо ысул менән тиҫтәләгән йылдар буйы хеҙмәт иткән келәмдәр һәм юрғандар эшләнгән. Благовещен ҡалаһында йәшәүсе Галина Соловейкина эксперттарға ҡыҙҙырылған һуғанлы бәлеш - лушник тәҡдим итте. Уның һүҙҙәренсә, рецепт ҡәйнәһенән ҡалған, ә ул үҙ ваҡытында сауҙагәр ҡатынынан өйрәнеп ҡалған. Лушник көндәлек ашамлыҡ булған, уны йыш ҡына икмәк урынына ашҡа йәки татлы бәлеш урынына сәйгә биргәндәр. Һуғанлы бәлештәр көнсығыш славяндары араһында киң таралған, ә Башҡортостанға был ризыҡ Вятканан килгән рус күскенселәре аша килеп ингән.
Ҡайһы бер һөнәрҙәрҙең тамырҙары боронғо замандарға барып тоташһа, икенселәре сағыштырмаса яңыраҡ барлыҡҡа килгән, әммә халыҡтың этномәҙәни традицияһына ныҡлы инеп ултырған. Башҡортостанда инде бер нисә артель эшләй, ә башҡорт таш мозаикаһын «мозаикалар королеваһы» тип атайҙар. Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт министры урынбаҫары Эльза Ҡарамурзина башҡорт мозаикаһын Берҙәм реестрға индереүҙең үҙ ваҡытында икәнен билдәләне, сөнки Өфөлә «Башҡорт яшмаһы йорто» музей-күргәҙмә үҙәген асыу планлаштырыла һәм нәҡ хәҙер уны тултырыу мәсьәләләре хәл ителә.
Ултырыш барышында музыкаль традициялар ҙа ҡаралды. Белгестәргә мөнәжәт жанры тәҡдим ителде. Был ислам һәм боронғо традицияларҙы берләштергән рухи йыр-иҡрар, дин һәм тормош тураһында уйланыу. Башта мөнәжәт әҙәби жанр булған, әммә халыҡ мөхитендә ул фольклор үҙенсәлектәренә эйә булған: башҡорт ауылдарында өләсәйҙәр китап өлгөләренә таянып мөнәжәттәр ижад итә.
Иң ҡыҙыҡлыһы булып балаларҙы «мейестә томалау» юғалған йолаһы торҙо. Матди булмаған этномәҙәни мираҫ бүлеге белгестәре асыҡлауынса, был йола Башҡортостанда башҡорт һәм рус халҡы араһында ла таралған булған. Хәлһеҙ һәм ауырыу балаларҙы сирҙәрҙән ҡотҡарыу өсөн эшләнә. Тап ошо йола балаларҙы мейескә оҙатыусы Ябағай ҡарсыҡ образын тыуҙырған тигән фараз бар. Хәҙерге ваҡытта был йола юғалған, әммә уның тураһында хәтер күптәрҙә һаҡлана.
Ултырышта елән мәсьәләһенә айырым иғтибар бүленде. Елән - оҙон еңле, оҙон итәкле традицион өҫ кейеме, ул ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ кейемендә лә булған. XX быуат уртаһына тиклем елән Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк райондарында таралған булған. Филология фәндәре докторы Фәриҙә Ғәлиева фекеренсә, елән халыҡтың йәнен һәм донъяға ҡарашын сағылдырған айырыуса ҡиммәтле экспонат булараҡ Федераль реестрға индерелергә тулыһынса дәғүә итә ала.
Тәүге тапҡыр советта хайуандарҙы ҡулға өйрәтеү һәм уҡытыу методикаларын да ҡарай башланылар. Мәғлүм булыуынса, башҡорттар борондан малсылыҡ менән шөғөлләнгән, ә эттәр уларҙың тоғро ярҙамсылары булған. Был турала күп тикшеренеүселәр телгә ала. Көтөүсе эттәр әле лә Көйөргәҙе, Баймаҡ һәм башҡа райондарҙа ҡулланыла.
Бынан тыш, эксперттар башҡорт ырыуҙарының этник һәм территориаль ҡараулылыҡ маркерҙары системаһы булараҡ символикаһын, әремде йола һәм көнкүрештә ҡулланыу мәҙәниәтен, Асыкүл башҡорттарының ер еләген әҙерләүҙең традицион ысулын – «ҡарайған» ер еләген, немец ризығы «гиббеншмальц»ты, шулай уҡ мишәрҙәрҙең традицион ризыҡтарын һәм башҡа бер нисә теманы тикшерҙе.
Ултырыш һөҙөмтәләре буйынса РБ халыҡтарының Матди булмаған этномәҙәни мираҫының Берҙәм реестрына 17 яңы объектты индереү тураһында ҡарар ҡабул ителде.
ФОТО: Рәмил Нәфиҡов.
